Minister moet ophou om die bek-en-klouseer-uitspraak verkeerd voor te stel

Saai neem met kommer kennis van die Minister van Landbou se poging om die Pretoriase Hooggeregshof se uitspraak oor private inenting teen bek-en-klouseer af te water, te herformuleer en verkeerd voor te stel.

Die Minister se voorstel dat gebeure “grootliks ingehaal” is deur die publikasie van die Artikel 10-skema, word nie deur die feite of die uitspraak ondersteun nie. Die hof het die nuut gepubliseerde skema oorweeg en dit duidelik gestel dat dit nie ’n wesenlike verweer gebied het vir die staat se posisie om die toediening van entstowwe deur boere en private eienaars te verhoed nie. Op sy beste het die skema voorsiening gemaak vir vrywillige deelname. Dit het nie ’n wettige algemene verbod op privaat toegediende inenting geskep nie.

Die Minister kan nie nou die indruk skep dat die hof bloot bevestig het wat die departement reeds besig was om te doen nie. Die hof het die teenoorgestelde bevind: dat die staat nie kon aantoon waar so ’n verbod regmatig geskep is nie, dat die staat se teenkanting ’n oplossing in die middel van ’n nasionale dieregesondheidskrisis vertraag het, en dat private inenting toegelaat behoort te word.

Die uitspraak is nie ’n roekelose presedent, soos die Minister nou blykbaar wil voorstel nie. Dit is ’n herinnering aan ’n basiese regsbeginsel: die regering kan Suid-Afrikaners nie verbied om regmatig op te tree bloot omdat amptenare verkies om beheer te sentraliseer nie. In ’n krisis moet die staat beskikbare kapasiteit gebruik, nie onderdruk nie.

Saai verwerp ook enige voorstel dat die uitspraak veeartse of medisynebeheermeganismes toelaat om “heeltemal omseil” te word. Dit is eenvoudig nie wat die bevel sê nie. Die bevel is slegs van toepassing op entstowwe wat wettig ingevoer of wettig vervaardig is. Dit vereis vooraf skriftelike kennisgewing aan die relevante staatsveeartseny-owerhede, besonderhede van die diere wat ingeënt gaan word, besonderhede van die persone wat die entstof gaan toedien, inligting oor die koueketting, en beëdigde verslagdoening ná inenting. Dit laat eienaars en bestuurders ook uitdruklik toe om hulp van die staat of van private veeartse te bekom.

Die Minister se opmerkings kan dus net as ’n poging beskou word om die saak te verwar. Die hof het nie die deur vir wetteloosheid oopgemaak nie. Dit het die deur oopgemaak vir wettige private kapasiteit, behoorlike rekordhouding en dringende optrede waar die staat nie vinnig genoeg, of glad nie, opgetree het nie.

Saai, Sakeliga en Vrystaat Landbou het nie die hof gevra om staatsverkrygde entstowwe weg te neem nie. Die hofbevel behou uitdruklik die staat se bevoegdheid om entstowwe wat deur die staat verkry is volgens sy eie strategieë en prioriteite toe te ken. Die doel van die saak was nooit om die staat se rol te verswak nie. Dit was om te keer dat die staat sy onwettige beleid implementeer om boere, veeartse, wettige invoerders en privaatsektor rolspelers te verhinder om te help in die stryd teen die siekte.

Die Minister spog met die deelname van georganiseerde landbou aan sy staatsbeheerde reaksie op die siekte, maar versuim om te verduidelik dat hy slegs organisasies en stemme betrek wat nooit sy benadering van staatsentralisasie sou bevraagteken nie. Hy het steeds nie die moeite gedoen om te verduidelik waarom dit nege maande geneem het om Suid-Afrika se stamme na die Pirbright-laboratorium te stuur nie, en waarom dit ses maande geneem het om ’n Artikel 10-skema te publiseer nie.

As die Minister trots is daarop dat die regering miljoene entstofdosisse verkry het, moet hy ook verduidelik waarom dit litigasie geverg het om erkenning af te dwing vir die private sektor se reg om entstowwe te verkry en toe te dien om hul lewensbestaan te beskerm.

Die vraag is nie of die regering ’n rol moet speel nie. Natuurlik moet dit. Die vraag is waarom die Minister en sy departement so hard baklei het om ander te verhinder om te help.

Die hof se antwoord was duidelik. Die staat kon nie na ’n wettige verbod verwys nie. Die Artikel 10-skema het nie daardie probleem opgelos nie. Private inenting sou nie die stryd teen bek-en-klouseer ondermyn nie. Inteendeel, die hof het bevind dat dit juis in daardie stryd sou help.

Dalk is die tyd lankal ryp vir die herstrukturering van die Departement van Landbou om senior bestuurders aan te stel wat die krisis verstaan, omgee oor die gevolge, en daartoe verbind is om resultate te lewer in die stryd teen bek-en-klouseer, hetsy in die afdelings vir dieregesondheid, menslike hulpbronne, produkregistrasie of regsake.

Hierdie uitspraak moes deur die Minister verwelkom gewees het as ’n geleentheid om Suid-Afrika se veebedryf uiteindelik op die voorvoet te plaas. In plaas daarvan skep sy openbare kommentaar die risiko van verdere onsekerheid, wantroue en vertraging.

Saai doen ’n beroep op die Minister en die Departement van Landbou om op te hou om die uitspraak te verdraai, op te hou om denkbeeldige regulatoriese gevolge voor te hou, en hulle daartoe te verbind om aan die uitspraak uitvoering te gee.

Boere het reeds ’n te hoë prys betaal vir staatsweifeling, sentralisasie en vertraging. Die hof het gepraat. Die regspraak is duidelik. Die private sektor moet nou toegelaat word om te help om bek-en-klouseer te oorwin.

**Stemboodskap aangeheg van Francois Rossouw, Saai hub.

‍